19 tydzień ciąży
Dziewiętnastotygodniowy płód mierzy przeciętnie 16 cm, a z wyprostowanymi nóżkami aż 20 cm! kończyny górne i dolne przybrały wreszcie odpowiednie proporcje. Koordynacja ruchowa wyraźnie się poprawia, ponieważ wytwarzają się teraz połączenia nerwowe pomiędzy mózgiem, mięśniami, kośćmi i chrząstkami. Dziecko trenuje obracanie się, przekręcanie, a także oddychanie i przełykanie.
Ciało maleństwa pokryte jest teraz nie tylko lanugo, ale również mazią płodową , zwaną Vernix Caserosa. Składa się martwych komórek naskórka oraz oleju z gruczołów łojowych. Maź płodowa sanowi naturalną barierę ochronną dla skóry dziecka – zapobiega otarciom i uszkodzeniom, a także zmacerowaniu. Bez mazi płodowej skóra dziecka byłaby bardo pomarszczona – ten efekt jest niekiedy widoczny w przypadku dzieci urodzonych jako wcześniaki.
Układ moczowo-płciowy dziewczynek jest już całkowicie rozwinięty, natomiast u chłopców jądra oraz penis nadal rosną.
Słuch wyostrza się na tyle, że dziecko może się przestraszyć zbyt głośnych dźwięków. Reaguje wówczas gwałtownym rozprostowaniem rąbek i nóżek – to następny odruch bezwarunkowy, zwany odruchem Moro, który utrzymuje się nawet do czwartego miesiąca po urodzeniu i jest reakcją na nieprzyjemne, drażniące bodźce zewnętrzne.
Kobieta odczuwa teraz nowe dolegliwości. Należą do nich obrzęki, które wywołane są zatrzymywaniem w organizmie nadmiernej ilości wody. Opuchlizna może dotyczyć stóp – dotychczas idealnie pasujące buty mogą okazać się zbyt ciasne. Ponadto często występują skurcze łydek.
Duży brzuch sprawia, że kręgosłup staje się przeciążony, a kobieta często odczuwa bóle pleców. Nie wolno brać silnych tabletek przeciwbólowych – lepiej na chwilę się położyć albo poprosić partnera o masaż pleców. Układ krwionośny również jest przeciążony, stad zawroty głowy oraz uczucie osłabienia.
Mama i dziecko są teraz w stanie nawiązać ze sobą szczególny, obustronny dialog. Dziecko odpowiada matce na dotyk kopnięciem, daje też znać, że jest mu za ciasno gwałtownymi ruchami. Kiedy mama włącza powolną miła kołysankę, dziecko słucha i uspokaja się.
